Είναι τα μικρά επιτεύγματα που αλλάζουν την παγκόσμια ιστορία - Δημήτρης Καμπουράκης

Κανένας δε μπορεί σήμερα να διανοηθεί πόσο μεγάλη σημασία έπαιξαν στην παγκόσμια ιστορία κάποιες μικρές, ασήμαντες στα μάτια μας σήμερα εφευρέσεις. Φαινομενικά μικρά τεχνολογικά επιτεύγματα που μέσα στην πορεία των αιώνων βελτίωσαν δραστικά τη ζωή των ανθρώπων και έδωσαν ώθηση στην πορεία των κοινωνιών. Οι πιο πολλές απ’ αυτές δεν έχουν καταγεγραμμένο εφευρέτη, αφού κάποιος ανώνυμος οξυδερκής τεχνίτης, μέσα από την παρατήρηση και την καθημερινή δουλειά, έκανε κάποτε το τεχνολογικό βηματάκι, δίχως τις περισσότερες φορές να αντιληφθεί εκείνη τη στιγμή τη σπουδαιότητα του επιτεύγματος του. Ας δούμε ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα:

Όλοι οι ιστορικοί του πολέμου, θεωρούν καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη και τη βελτίωση της μαχητικής ικανότητας του ιππικού, την εφεύρεση του αναβολέα. Αυτού του μεταλλικού κρίκου που κρέμεται από τις σέλλες των αλόγων ή από τα σαμάρια, στον οποίον ο καβαλάρης βάζει το πόδι του. Στα σύγχρονα κινηματογραφικά έργα βλέπουμε ιππείς της αρχαιότητας να αλληλοσφάζονται πατώντας πάνω στους αναβολείς τους. Πρόκειται για ιστορική αυθαιρεσία. Στην αρχαιότητα δεν υπήρχε αυτό το εξάρτημα. Οι καβαλάρηδες του περίφημου θεσσαλικού ιππικού του Αλεξάνδρου που έφθασαν ανίκητοι ως την Ινδία, κάλπαζαν ή πολεμούσαν με τα πόδια τους ελεύθερα και κολλημένα στις κοιλιές των αλόγων τους για να μην πέσουν.

Ο αναβολέας είναι πιθανότατα ασιατική εφεύρεση. Οι Βυζαντινοί τον χρησιμοποιούσαν ήδη από τον 7ο αιώνα, απ’ τους Βυζαντινούς τον πήραν οι Άραβες και από τους Άραβες τον παρέλαβαν οι δυτικοί, μέσω της Ισπανικής χερσονήσου που ήταν τότε Αραβική. Στη Δύση, χρησιμοποιήθηκε τον 8ο αιώνα. Κανένας δεν μπορεί να διανοηθεί πόσο άλλαξαν οι φαινομενικά ασήμαντοι αυτοί κρίκοι τον τρόπο του πολέμου. Το ιππικό απέκτησε ξαφνικά πολλαπλάσια επιχειρησιακή ικανότητα. Οι καβαλάρηδες ένιωσαν ξαφνικά ασφαλέστεροι πάνω στο άλογο τους, με αποτέλεσμα να αποτολμούν πολύ πιο περίτεχνους και επικίνδυνους ελιγμούς.

Πριν την εμφάνιση του αναβολέα, το ιππικό ήταν οπλισμένο μόνο με σπαθί. Μόνο όταν τα πόδια του καβαλάρη πάτησαν γερά, μπόρεσε να οπλιστεί με λόγχη, αφού υπήρχε πλέον η δυνατότητα απορρόφησης της μετωπικής κρούσης μ’ αυτήν, ειδικά σε ακίνητους στόχους, όπως οι πεζοί στις φάλαγγες. Η βαριά λόγχη των ιπποτών του μεσαίωνα άλλωστε, χρειαζόταν συχνά πυκνά και τα δύο χέρια για τη διόρθωση της κατεύθυνσης της, κάτι που έγινε δυνατό μόνο όταν οι αναβολείς εξασφάλιζαν την ισορροπία του καβαλάρη δίχως να κρατά τα γκέμια του αλόγου. Η εφεύρεση αυτή επίσης μεγάλωσε αισθητά τη γωνία στρέψης του καβαλάρη και του έδωσε τη δυνατότητα να πολεμά σε πολύ μεγαλύτερη ακτίνα γύρω από το κορμί του. Δίχως αναβολείς, αναγκαζόταν, αντί να γυρίζει το κορμί του για να πολεμήσει, να στρέφει το άλογο ώστε να το φέρει σε κατάλληλοσημείο για μάχη.

Τέλος, ο αναβολέας έδωσε τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν ράτσες πιο εύσωμων αλόγων στα σώματα του ιππικού. Ένα μεγάλο άλογο κουμαντάρεται καλύτερα με χέρια και πόδια μαζί, έχει μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στη σύγκρουση, αλλά είναι δυσκολότερο να κρατήσει τον καβαλάρη στην πλάτη του δίχως ισχυρή στήριξη. Επίσης, είναι πολύ δυσκολότερο να ξανανέβει κανείς πάνω του αν πέσει κάτω κατά τη διάρκεια της μάχης, δίχως να πατήσει σε αναβολέα και ενώ γύρω του μαίνεται η μάχη.

Μη χαμογελάτε μ’ αυτά, διότι τα αποτελέσματα μικρών εφευρέσεων, κατά την διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, σας διαψεύδουν. Όταν, ας πούμε, κάποιος ανώνυμος τεχνίτης του μεσαίωνα σκέφτηκε να βάλει δερμάτινους ιμάντες ανάμεσα στην καμπίνα των επιβατών και τη βάση μιας επιβατικής άμαξας, ώστε να απορροφούνταιοι κραδασμοί, ήταν αδύνατο να φανταστεί τι επανάσταση θα έφερνε στις  χερσαίες μεταφορές ανθρώπων και εμπορευμάτων. Οι άθλιοι χωματόδρομοι της Ευρώπης έγιναν για πρώτη φορά προσβάσιμοι για ταξίδια μεγάλων αποστάσεων, σε μέσα μαζικής μεταφοράς και όχι μόνο σε πεζούς ή μοναχικούς καβαλάρηδες. Όλοι μπορούν να καταλάβουν πόσο σημαντική εξέλιξη ήταν αυτή για την ευρωπαϊκή ιστορία.

(Φωτογραφία: EPA/MOHAMMED SABER)

Δημήτρης Καμπουράκης
ΠΗΓΗ: lionnews.gr

Δημήτρη Καμπουράκη, Μία Σταγόνα Ιστορία: Ο κοσμοκαλόγερος Παπαδιαμάντης

Μέσα στις δεκάδες μικρές και μεγάλες διαμάχες που κατά καιρούς αναζωπυρώνονται ανάμεσα σε λογοτέχνες, βιογράφους, ιστορικούς και κριτικούς της τέχνης, υπάρχει και μία που αφορά τον “άγιο των ελληνικών γραμμάτων”, τον κοσμοκαλόγερο Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Επί εκατό και βάλε χρόνια, (πέθανε το 1911 στην Σκιάθο), έρχεται και επανέρχεται το ερώτημα: «ο Παπαδιαμάντης έζησε και πέθανε ανέραστος;» Η ερώτηση εξάπτει τη φαντασία των θαυμαστών και των μελετητών του, οι οποίοι ελλείψει στοιχείων ή μαρτυριών, καταβυθίζονται στα ενδότερα του έργου του για να συμπεράνουν αυτό που ποτέ εμμέσως ή αμέσως δεν διαλεύκανε ο ίδιος ο κοσμοκαλόγερος στα εξήντα χρόνια της ζωής του. Είχε ή δεν είχε πάει με γυναίκα;

Το έργο του Παπαδιαμάντη βρίθει από γυναικείες παρουσίες. Το ερωτικό στοιχείο είναι διάχυτο, αλλά μ’ έναν τρόπο υπαινικτικό, μυστικό, κουμπωμένο, ενοχικό, θαρρείς κλεισμένο μέσα σε θρησκευτικό κουβούκλιο που δεν το αφήνει να ξεσπάσει και να ολοκληρωθεί. Εκεί μπερδεύονται οι μελετητές. Οι περισσότεροι, που έχουν καταλήξει ότι ο Παπαδιαμάντης δεν βίωσε ποτέ την σαρκική επαφή με τη γυναίκα, διακρίνουν στα γραφτά του την εξιδανίκευση και την υπόγεια ερωτική μανία του καταπιεσμένου και του ερωτικά πεινασμένου. Στα ίδια ακριβώς κείμενα όμως, στους ίδιους γυναικείους χαρακτήρες, άλλοι μελετητές του Παπαδιαμάντη διακρίνουν, αν όχι έναν βαθύ γνώστη του έρωτα, τουλάχιστον κάποιον που έχει νιώσει την σαρκική επαφή κι έχει βιώσει την ολοκλήρωση του ερωτικού πόθου, γι αυτό είναι ικανός να τα περιγράψει με τέτοιο ανεπανάληπτο τρόπο.

Η αλήθεια είναι ότι ο Παπαδιαμάντης δεν ήταν ο άνθρωπος που θα έκανε εντύπωση σε μια γυναίκα. Μονόχνοτος, θρησκόληπτος, συντηρητικός, πάμφτωχος, απομακρυσμένος από τα υλικά αγαθά, σχεδόν ρακένδυτος στην εμφάνιση, αλκοολικός απ’ τα σαράντα του, με μια ζωή μοιρασμένη ανάμεσα στα μαγέρικα όπου ψευτότρωγε και τις ολονυκτίες των εκκλησιών, δεν ήταν ο άντρας που θα τραβούσε μια γυναίκα. Δεν παντρεύτηκε, κανένας δεν τον είδε ποτέ να σχετίζεται με γυναίκα στα φανερά, ούτε τον τσάκωσε στα κρυφά στην μικρή τότε Αθήνα. Η μόνη μαρτυρία που έμεινε ποτέ από τη ζωή του επί του θέματος ήταν μια συνομιλία του με τον μεγάλο λυρικό ποιητή της εποχής του, τον Μιλτιάδη Μαλακάση στη Δεξαμενή: «Μίλτο, έχεις μια μαύρη γραβάτα να μου δώσεις;» τον είχε ρωτήσει ο Παπαδιαμάντης. «Πέθανε η τάδε και θέλω να την πενθήσω, γιατί την αδίκησα.»

Τούτη η μικρότατη μαρτυρία, καλύπτει –ίσως- εξήντα χρόνια ζωής. Κι όμως, όταν ο Παπαδιαμάντης περιγράφει μια γυμνή κοπέλα που κολυμπούσε νύχτα στα νερά του πελάγου, με το βοσκόπουλο από πάνω κρυμμένο να την κοιτά ή όταν έγραφε για την «μεγάλην δρυ» που στα μάτια του μικρού παιδιού που σκαρφάλωνε πάνω της ήταν γυναίκα, σε πιάνει ρίγος από την ερωτική μανία που κρύβουν οι λέξεις του. Κι αν ο γέρο-Παπαδιαμάντης κατέληξε αποσυνάγωγος σαν μεσόκοπος και ηλικιωμένος, ποιος μπορεί πει με βεβαιότητα ότι το παιδί του παπά από την Σκιάθο, που στα είκοσι του ήρθε στην Αθήνα, δεν πήγε ποτέ με γυναίκα; Δεν θα απαντηθεί ποτέ το ερώτημα. Πάντα θα ψάχνουμε στα εκπληκτικά του κείμενα, στη λεκτική του μαεστρία, στην ανεπανάληπτη ελληνική του ηθογραφία, μια απάντηση που, όσο πιο μετέωρη θα μένει, τόσο πιο γοητευτική θα κάνει την ερώτηση.

Δείτε το βίντεο:

ΠΗΓΗ: postmodern.gr

Δημήτρη Καμπουράκη Μία Σταγόνα Ιστορία: Πλατεία Ομονοίας

Όταν το 1834 ο βασιλιάς Όθωνας παρήγγειλε το πολεοδομικό σχέδιο της Αθήνας στους αρχιτέκτονες Κλεάνθη και Σάουμπερτ, αυτοί πρόβλεψαν ότι τα ανάκτορα θα κτιστούν στο βορειότερο άκρο της πόλης, που τότε δεν ήταν τίποτα άλλο από χωράφια γεμάτα αμπέλια και συκιές. Και όταν τελικά επιλέχθηκε ο λόφος της Μπουμπουνίστρας στους πρόποδες του Λυκαβηττού για να κτιστεί το παλάτι, το σημερινό κτίριο της Βουλής δηλαδή, στο πολεοδομικό σχέδιο παρέμεινε μόνο η πλατεία στα βόρεια. 
Το 1840 της δίνουν ένα όνομα, «πλατεία Όθωνος» και την διαμορφώνουν σε στρογγυλό σχήμα. Μια πλατεία όμως με το όνομα του βασιλιά δεν μπορούσε να έχει αμπέλια, οπότε τα ξεριζώνουν, φυτεύουν πεύκα, κυπαρίσσια και βελανιδιές, της βάζουν και εννέα φανοστάτες. Μετά την δενδροφύτευση και το σουλούπωμα της, η πλατεία αρχίζει να γίνεται η απόληξη της καλοκαιρινής βόλτας των Αθηναίων. Τις επόμενες δεκαετίες, η στρόγγυλη πλατεία θα έγραφε ιστορία. Φυσικά, μιλάμε για την πλατεία Ομονοίας όπως μετονομάστηκε τριάντα χρόνια αργότερα.

Αφού εγκαταλείφθηκε το σχέδιο για το παλάτι, μπήκε μπροστά ένα άλλο, εξίσου μεγαλεπήβολο. Να χτιστεί πάνω στην πλατεία ένας μεγάλος και περικαλλής ναός αφιερωμένος στην σωτηρία του γένους από την επανάσταση του ’21, ο «ναός του Σωτήρος». Τα σχέδια ήταν τόσο μεγαλεπήβολα που αποδείχτηκαν ανεφάρμοστα, καθώς δεν υπήρχαν χρήματα. Έγινε έρανος από την εκκλησία, μαζεύτηκε ένα ποσό, αποδείχτηκε ανεπαρκές για να φτιάξει μια εκκλησία σχεδόν σαν την Αγιά Σοφιά, οπότε το σχέδιο εγκαταλείφθηκε. Εκείνη την εποχή, γύρω από την πλατεία δεν υπήρχε απολύτως τίποτα. Η Γ’ Σεπτεμβρίου ήταν μια κακοτράχαλη κατηφόρα που απέφευγαν ακόμα και τα μουλάρια. Η Χαλκοκονδύλη ήταν ρέμα και πέρα από το ρέμα υπήρχαν κάποια κακόφημα εξοχικά μαγαζιά για τους Βαυαρούς φαντάρους, που επίτηδες είχαν στεγαστεί στην ερημιά. Η Πειραιώς γινόταν χείμαρρος, αν και από κει περνούσε το αρχαίο μονοπάτι που οδηγούσε από την Αθήνα στο λιμάνι του Πειραιά.

Ομόνοια ονομάστηκε μόλις έφυγε ο Όθωνας και άφησε πίσω του δυο στρατόπεδα, τους Ορεινούς και τους Πεδινούς να αλληλοσκοτώνονται. Μετά από φοβερά επεισόδια με νεκρούς, έκαναν ανακωχή, συγκεντρώθηκαν στην πλατεία, αγκαλιάστηκαν και χάριν της συμφιλίωσης δόθηκε η ονομασία Ομόνοια. Ούτως ή άλλως, αφού είχε εκδιωχθεί ο Όθωνας, δεν υπήρχε περίπτωση να κρατήσει την ονομασία «πλατεία Όθωνος». Τις επόμενες δεκαετίες η πλατεία πήρε τα πάνω της, έγινε το κοσμικότερο σημείο της Αθήνας με υπέροχα κτίσματα όπως το Μπαγκείον και ο Μεγαλέξανδρος και σταδιακά έγινε κέντρο εμπορικής δραστηριότητας. Το 1905 κόβονται πάλι τα δέντρα, ασφαλτοστρώνεται και φυτεύονται φοίνικες. Το 1927 κόβονται οι φοίνικες, η πλατεία σκάβεται και στο υπόγειο της γίνεται ο σταθμός του ηλεκτρικού. Η λιμνούλα με το σιντριβάνι που θυμούνται οι παλιότεροι φτιάχτηκε το 1957. Έκτοτε, η Ομόνοια είναι η ζωντανή απόδειξη ότι σε τούτη τη χώρα είναι αδύνατο ακόμα και να διαμορφώσουμε μια στοιχειωδώς όμορφη πλατεία στο κέντρο της πρωτεύουσας μας.